ในช่วงที่โรงเรียนซึ่งผมทำงานอยู่กำลังมีการสอบกลางภาคเรียนที่ 1 อยู่นั้น ผมได้ประจำอยู่กองอำนวยการสอบเพื่อทำหน้าที่ตรวจข้อสอบแบบปรนัยเลือกตอบหลายวิชาด้วยกัน แต่สิ่งที่น่าสนใจไม่ได้อยู่ที่ข้อสอบแบบปรนัยเลือกตอบ หากแต่อยู่ที่ข้อสอบแบบปรนัยตอบคำถามสั้นๆ และแบบอัตนัย (เขียนบรรยาย) ซึ่งผมทำหน้าที่ในการ “ตรวจทาน” การให้คะแนนของครูเจ้าของวิชานั่นเอง

ในวิชาการวัดและประเมินผลการศึกษา ข้อสอบแบบปรนัยตอบคำถามสั้นๆ กับแบบอัตนัยมีความแตกต่างกัน กล่าวคือ ข้อสอบปรนัยแบบตอบคำถามสั้นๆ มีคำตอบที่ค่อนข้างตายตัว เน้นการถามความรู้และความเข้าใจเนื้อหาวิชา ในขณะที่ข้อสอบแบบอัตนัยเน้นการให้นักเรียนแสดงความคิดเห็นที่อยู่พื้นฐานของหลักวิชาการ ในการตรวจข้อสอบครั้งนี้มีหลายวิชาที่เป็นข้อสอบแบบปรนัยตอบคำถามสั้นๆ ผมสังเกตว่าถึงแม้ข้อสอบจะถามอย่างตรงไปตรงมาเน้นความจำและความเข้าใจเป็นสำคัญ แต่ก็มีนักเรียนจำนวนมากทีเดียวที่เว้นไว้ไม่ตอบหรือมิฉะนั้นก็ตอบไม่ตรงคำถาม ข้อสรุปเดียวที่เป็นไปได้ก็คือ นักเรียนมีความรู้น้อยมากหรือไม่มีความรู้เลยในเนื้อหาที่เรียน

ยกตัวอย่างเช่น ในวิชาภาษาไทยระดับ ม.4 ข้อสอบถามเกี่ยวกับตัวละครสำคัญที่เป็นเจ้าเมือง 4 เมืองในเรื่องอิเหนามีใครบ้าง? หากนักเรียนได้อ่านหนังสือมาแล้วก็คงตอบได้ไม่ยาก ได้แก่ ท้าวดาหา ท้าวกุเรปัน ท้าวกะหมังกุหนิง และท้าวกาหลัง แต่ก็ยังมีนักเรียนจำนวนไม่น้อยที่ไม่ตอบหรือที่ไม่รู้ว่าจะเอาอะไรมาตอบก็เขียนคำตอบแบบส่งเดช

ส่วนข้อสอบแบบอัตนัยนั้นปรากฏเด่นชัดในวิชาคณิตศาสตร์ ซึ่งนักเรียนต้องใช้ความรู้ที่เรียนมาแล้วมาใช้ในการทำข้อสอบก็ปรากฏว่า นักเรียนกว่า 90% ส่งกระดาษเปล่า หรือถึงแม้บางคนจะพยายามเขียนอธิบายทุกวิถีทางเพื่อนำไปสู่คำตอบที่ถูกต้อง แต่ก็เป็นแบบ “ดำน้ำ” คือเป็นคำอธิบายที่ไม่สมเหตุสมผลในทางคณิตศาสตร์ การให้คะแนนของครูเจ้าของวิชาก็เป็นไปอย่างยากลำบาก เพราะไม่รู้ว่าจะเอาคำตอบส่วนไหนมาให้คะแนน ข้อสรุปที่เป็นไปได้ก็คือ นักเรียนไม่สามารถเขียนอธิบายความคิดของตัวเองได้ เรื่องนี้นับว่าน่าเป็นห่วงมาก เพราะนักเรียนสมัยนี้เคยชินกับการสอบแบบปรนัยเลือกตอบ เมื่อครูออกข้อสอบแบบอัตนัยก็ทำให้นักเรียนไม่สามารถทำคะแนนจากการสอบชนิดนี้ได้ดีเท่ากับการสอบแบบปรนัยเลือกตอบที่มีโอกาส “เดาคำตอบ” ได้ถูกต้องมากกว่า

อย่างไรก็ตาม ที่เขียนมานี้ไม่ได้หมายความว่าข้อสอบแบบปรนัยเลือกตอบไม่สมควรสนับสนุน หากแต่การออกข้อสอบแบบปรนัยเลือกตอบที่ดีต้องมีการปิดช่องทางในการเดาทุกรูปแบบเท่าที่จะเป็นไปได้ ส่วนการออกข้อสอบแบบอัตนัยก็มีจุดอ่อนอยู่ในตัวเองคือเราไม่สามารถออกข้อสอบครอบคลุมเนื้อหาที่ต้องการวัดผลได้ทั้งหมด จึงอยู่ที่ครูมากกว่าว่าจะใช้การวัดผลแบบใดจึงจะวัดความสามารถของนักเรียนได้ใกล้เคียงความเป็นจริงมากที่สุด